W związku ze zbliżającym się ROKIEM REYMONTOWSKIM, Biblioteka Muzeum Kolejnictwa przedstawia cykl artykułów, które przybliżą sylwetkę noblisty- kolejarza. Mają one na celu nie tylko przedstawienie biografii Władysława Stanisława Reymonta, lecz także zmian społecznych, rozwoju sztuki i techniki w czasach jego aktywności literackiej.

Pierwsza część cyklu jest wprowadzeniem w czasy przełomu wieków XIX i XX. Wydarzenia roku 1899 były znaczące zarówno dla samego noblisty, a także dla kolejnictwa trzech zaborów. Debiut Reymonta przypadł na trudny okres schyłku XIX wieku. Ostatnie dziesięciolecie przyniosło zmianę nastawienia artystów do ich twórczości. Świat oceniany był przez pryzmat linii granicznej wieków, objawiającej się dość prozaicznie- zmianą cyfr w datowaniu. Zastanawiano się nad sensem tworzenia, nad przyszłością sztuki i społeczeństwa. Egzystencjalizm stał się głównym tematem na wielu płaszczyznach działania. Apogeum myśli dekadentów nastąpiło właśnie w 1899 roku. O ile w latach wcześniejszych było związane głównie z artystami, tak u schyłku wieku zaistniało na gruncie społecznym.

Jednakże, mimo bezsilności twórców wobec upływającego czasu, braku nadziei co do następnych lat, lata 1891- 1900 przyniosły również wiele ważnych dzieł literatury polskiej, które po dzień dzisiejszy znajdują się w kanonach literackich.

REYMONT 1867 - 1899

Władysław Stanisław Reymont urodził się we wsi Kobiele Wielkie, 7 maja 1867 roku. Był dziewiątym dzieckiem organisty- Józefa Reymonta i Antoniny z Kupczyńskich. Chociaż lata jego młodości przypadają na okres pozytywizmu, literatura Reymonta (debiutował na łamach pisma „Głos” w 1892 roku) kwalifikuje się już do dziedzictwa artystów Młodej Polski. Debiut w „Głosie” odbiegał znacznie od jego późniejszych utworów. Stanowi idealny przykład ogromnej sprawności literackiej późniejszego noblisty. Przez cały okres aktywności literackiej Reymont, połączył różne etapy pojawiające się na gruncie polskiej literatury. Jego pierwsze próby pisarskie, którymi były reportaże, wzbudziły zainteresowanie wśród odbiorców. Mimo zdolności dziennikarskich, Reymont nigdy nie rozwinął tego talentu. Pierwszym ważnym dziełem na mapie twórczości polskiego noblisty jest krótka forma prozatorska „Pracy!” (napisana w 1891 roku). Tematyką łączy się bezpośrednio z doświadczeniem kolejarskim Reymonta. Jest też przykładem zmian w literaturze- przejścia artystów od tematyki i problematyki pozytywistycznej, do dekadentyzmu i Młodej Polski. Mimo charakterystycznych dla twórczości pozytywistów postulatów, w „Pracy!” odnaleźć można młodzieńcze fascynacje Reymonta spuścizną Dostojewskiego. Jednakże momentem przełomowym dla Władysława Stanisława Reymonta był właśnie rok 1899. Wtedy to ukazała się „Ziemia Obiecana”, dzięki której zdobył niesamowitą popularność.

ZAKOPANE - „LETNIA STOLICA MŁODEJ POLSKI”

Był to również rok szczególny dla polskiej kolei i artystów. Wtedy to przedłużono linię kolejową do samego Zakopanego, znajdującego się w zaborze austriackim. Bezpośrednie połączenie z Warszawą spowodowało, że Zakopane zostało nazwane „letnią stolicą Młodej Polski”. Pod koniec XIX wieku dojazd to tej popularnej miejscowości był bardzo utrudniony. Najszybszą formą dotarcia do Zakopanego było wynajęcie chłopskiego wozu z Chabówki. Już wtedy zaistniała wielka potrzeba zmian lokomocji do stolicy Tatr. Zakopane przyciągało artystów, polityków i wszystkich tych, którzy mieli trudności z życiem w zaborze rosyjskim. Wszechobecna rusyfikacja i cenzura spowodowały, że zabór austriacki ( a szczególnie Zakopane) jawił się jako miejsce odpoczynku z korzystnymi warunkami do pracy. Na fenomen „letniej stolicy” składa się również szereg anegdot o życiu towarzyskim goszczących tam turystów. Wystarczy wspomnieć, że w opisach Zakopanego, jako miejsca spotkań, panuje iście arkadyjska wizja. Według wspomnień, nawet wrogowie polityczni potrafili odpoczywać wspólnie w tym góralskim kurorcie.

ERNEST MALINOWSKI 1818 - 1899

Zasługi polaków w rozwoju światowej magistrali kolejowej są ogromne. Jedną z postaci, która zapisała się na kartach dziejów świata jest Ernest Malinowski. Urodzony 5 stycznia 1818 roku na Wołyniu, po upadku Powstania listopadowego wyemigrował z rodzicami do Francji, gdzie pobierał nauki z zakresu budowy dróg i mostów. Z końcem października 1852 roku E. Malinowski wyjechał do Ameryki Południowej. Został inżynierem peruwiańskiej służby rządowej ( zajmował się budownictwem i górnictwem). Pracował wówczas przy budowie peruwiańskiego miasta- Arequipy. Doprowadził również do ufortyfikowania portu Callao ( miało to ogromny wpływ na uratowanie miasta przed Hiszpanami w roku 1866). Jednakże Ernest Malinowski był przede wszystkim budowniczym kolei. W latach 1872- 1876 stworzył linię kolejową z Callao do Huancayo. Odcinek Callao- Oroya do 2005 roku ( otwarto wtedy linię łączącą Golmud ze stolicą Tybetu- Lhasą) był najwyżej położoną linią kolejową na świecie. Ma 218 km długości, w najwyższym punkcie wznosi się na 4769 m n.p.m. Powrót do Peru zaowocował stanowiskiem Głównego Inspektora Kolei. Trudna sytuacja polityczna w Europie, a przede wszystkim brak Polski na mapach świata spowodowały, że Ernest Malinowski nigdy nie powrócił na „stary kontynent”. Zmarł 3 marca 1899 roku w Limie. Został pochowany na cmentarzu Presbitero Maestro.

KULTURA I SZTUKA ROKU 1899

Rok 1899 obfitował również w wiele wydarzeń kulturalnych. Powstał wówczas „Teatr Żywych Fotografii” w Łodzi. Było to pierwsze kino na ziemiach polskich ( zaledwie kilka lat wcześniej bracia Lumiere stworzyli swój wynalazek). Poezje reprezentowali wówczas m.in. Lucjan Rydel („Poezje”) oraz Stanisław Przybyszewski („Nad morzem”). W roku 1899 prócz Reymonta tworzył m.in. Stanisław Przybyszewski, który w tym czasie opublikował „Dzieci Szatana”. Zofia Nałkowska rozpoczęła pisanie Dziennika (aż do roku 1954), dyskutowano także o twórczości Conrada. Józef Kotarbiński zostaje wówczas dyrektorem, a Ludwik Solski reżyserem w Teatrze Miejskim w Krakowie ( do 1905 roku). Są to wybrane wydarzenia, które tworzą obraz schyłku XIX wieku. Okresu, w którym wszelkie rodzaje sztuki łączyły się ze sobą, przenikały się wzajemnie. Rozwój techniki wpłynął na literaturę, literatura natomiast stała się zapisem realiów tamtego okresu i fascynacji koleją. Są to świadectwa niesamowitego rozwoju świata, które dobrze ukryte, można odczytać jedynie między wierszami.
Oczywiście z lekką nutką dekadencji...

Autorzy tekstu:
Przemysław Śniadała
Biblioteka Muzeum Kolejnictwa
biblioteka@muzkol.pl